Onze eerste stop, op zo’n 150 kilometer van Parijs en niet ver van Auxerre, is bij een op het oog onopvallende schuur in het dorpje Charny Orée de Puisaye. Achter de houten schuurdeuren vallen we van de ene verbazing in de andere.
We bevinden ons hier op het platteland in de streek Puisaye-Forterre in het noordwesten van Bourgondië, waar je alles verwacht behalve een excentrieke kunstverzameling.
Kunst van ‘outsiders’
La Fabuloserie is een museum gewijd aan art hors-les-normes, ongebruikelijke kunstwerken van autodidacten en outsiders. Het museum herbergt ruim duizend creaties, de een nog kleurrijker en absurdistischer dan de ander, van onder meer landbouwers, onderwijzers, schoenlappers, mijnwerkers en bakkers.
Bijeengebracht door architect en verzamelaar Alain Bourbonnais, die elk weekend van Parijs naar het platteland reed om zich te wijden aan zijn wonderbaarlijke verzameling van kunstwerken met een grote en kleine K. Zelf vervaardigde Bourbonnais de Turbulents, een serie grillige figuren van recycle-materialen die zo uit een carnavalsoptocht lijken te zijn ontsnapt.
‘Bewoonde’ tuin
Het museum, dat in 1983 de poorten opende voor publiek, bestaat uit twee delen: naast het museum is er een jardin habité, een betoverende, parkachtige tuin rond een grote vijver, ‘bewoond’ door beelden en buiten-installaties. Een van de blikvangers is de manège van de doofstomme boer Pierre Avezard, beter bekend als Petit Pierre. Hij bouwde tientallen jaren aan zijn gigantische mechanische carrousel van hergebruikte materialen.
Kortom, een potpourri voor ogen en brein die je niet zou verwachten in een slaperig boerendorpje op het Franse platteland van Bourgondië.
Kasteel in aanbouw
Niet ver van Treigny komen we terecht op een bouwplaats met een historisch tintje. In het bos van Guédelon wordt een compleet nieuw kasteel gebouwd met de technieken, materialen en gereedschappen uit de 13e eeuw. In plaats van een bestaande ruïne te restaureren, bouwen ambachtslieden — onder wie steenhouwers, timmerlieden, smeden, pottenbakkers en touwslagers — helemaal vanaf nul een kasteel zoals men dat rond 1250 zou hebben gedaan.
Dit unieke historische en archeologische project begon in 1997 en inmiddels zijn er – geheel of gedeeltelijk – torens, muren, een kapel, een werkende watermolen en een deel van de hoofdpoort opgetrokken. Op de ‘levende’ bouwplaats is het een drukte van belang. Toeristen en schoolklassen bekijken de in middeleeuwse kledij gehulde werklieden die met antiek gereedschap in de weer zijn. In totaal zijn er ongeveer vijftig werklieden acht maanden per jaar in touw. Er worden géén elektrische apparaten, moderne meetinstrumenten of staalconstructies gebruikt.
Limburgs vakwerk in Frankrijk
“Er komt geen spijkertje aan te pas”, verzekert gids Hein Koenen, een Nederlander die in Frankrijk woont en al bijna twintig jaar meewerkt aan het kasteel. “De bouwmaterialen worden bijvoorbeeld naar boven gehesen met een oude, houten hijskraan zoals de oude Egyptenaren al gebruikten. Bouwtekeningen van vroeger zijn er niet, de bouwtechnieken werden overgedragen van vader op zoon en van mond-tot-mond.”
In het bos rond het kasteel kun je het werk van de kasteelbouwers van dichtbij bekijken, van ijzersmeders en mandenvlechters tot houtklovers en karrenwielmakers. Het enige dat eigentijds is op en om de bouwplaats zijn de veiligheidsmaatregelen, zoals helmen en veiligheidsschoenen. Bouwmaterialen komen uit de omgeving, zoals een steengroeve vlakbij.
Guédelon is géén pretpark
Guédelon ontvangt 260.000 bezoekers per jaar, want het is natuurlijk uniek om in de 21ste eeuw getuige te zijn van een historisch bouwproject van deze proporties. Je kunt op eigen houtje rondkijken, maar ook deelnemen aan rondleidingen en workshops. “Het is hier geen Disneyland, vooral bedoeld om aandacht te trekken”, benadrukt Koenen. “Het hele project voltrekt zich volgens wetenschappelijk en historisch correcte normen. Het is een prachtige manier om hier in Bourgondië kennis te maken met geschiedenis, bouwkunst, rekenwerk en geometrie.” De verwachting is dat kasteel Guédelon over acht tot tien jaar voltooid is.
Tip: Smaaksensaties met chocola
Liefhebbers van chocola moeten zeker stoppen bij het atelier van maître chocolatier Sébastien Métoyer. Hij bedenkt en produceert biologische pure chocolade met 70 tot 100 procent cacao met verbluffende smaken. Denk bijvoorbeeld aan bonbons met kruiden, specerijen, bloemen en paddenstoelen. Zijn ‘menu tout chocolat’, lunch of diner op reservering, is helemaal een explosie van smaakcombinaties, zoals geitenkaasmousse met stukjes chocolade, carpaccio van gemarineerde forel en fricassée van gevogelte, beide met chocolade-pépites. Atelier en winkel van de prijswinnende meester-chocolatier zijn te vinden op Domaine du Moulin Rouge in Saint-Martin-Sur-Ouanne.
Kasteel van menselijke maat
Op de route naar Treigny langs landerijen en bossen doemt aan het einde van een kleine onverharde weg de indrukwekkende gevel op van het kasteel van Ratilly. Het elegante bouwwerk uit de 13e eeuw valt op door de vier hoektorens, de twee toegangstorens, de drooggevallen slotgracht en de duiventil, die de charmante vierkante binnenplaats omringen.
Het kasteel kwam in 1951 in handen van Jeanne en Norbert Pierlot, pottenbakster en acteur, die het restaureerden en er een vooraanstaand kunstcentrum van maakten. Voor liefhebbers van keramiek is de pottenbakkerij Grès de Ratilly met atelier en winkel echt een aanrader. Dochter Nathalie Pierlot zet vandaag de dag de keramieklijn van haar moeder voort. De uil die vroeger in de torens van het kasteel huisde is nu het merkteken van het keramiek van Ratilly.
In het ‘kasteel van menselijke maat’ – waar geen hordes bezoekers over de Pont Dormant (de slapende ophaalbrug) trekken – en op de idyllische binnenplaats worden tentoonstellingen, concerten en workshops georganiseerd.
Wijnkathedraal
Op onze tocht zuidoostwaarts ten noorden van natuurpark de Morvan gaat het agrarische landschap met rustige boerendorpen geleidelijk over in glooiende hellingen bezaaid met wijnranken. Onze bestemming is het hart van de beroemde wijnstreek Côte de Nuits tussen Dijon en Beaune. In dit paradijs voor liefhebbers van grand en premier cru’s liggen de meest prestigieuze wijndomeinen van Bourgondië en misschien wel van heel Frankrijk.
Van de wijngaarden hier komen pinot noirs van topkwaliteit, maar ook de witte chardonnays staan hoog aangeschreven. De route des Grand Crus de Bourgogne voert over zo’n 60 kilometer langs vooraanstaande wijnbouwers, zoals wijnkasteel Clos de Vougeot.
Van klooster tot wijndomein
Wij dompelen ons onder in de vinologische trots van Nuits-Saint-Georges bij de ‘wijnkathedraal’ van Jean-Claude Boisset. Deze wijnbouwfamilie vestigde zich in het voormalige klooster Cuverie des Ursulines uit 1717. In het verlengde van het voormalige woonhuis van de moeder overste trokken de Boissets een modern, ecologisch wijnhuis op, geïnspireerd op het historische en spirituele erfgoed van het klooster.
Het wijndomein, met hoog, gewelfd plafond met sterrenhemel, dikke pilaren en een imposante glazen gevel, opende zijn deuren tijdens de oogst van 2018. De kelders herbergen een indrukwekkende wijncollectie, waarvan de oudste dateert uit 1865. Het geheel gaat schuil onder een koepelvormig dak waarop een tuin is aangelegd, waardoor het gebouw perfect opgaat in de omgeving. Jean-Claude Boisset biedt rondleidingen met proeverij aan in het nieuwe wijnhuis, maar ook de serene oude kloostergang en -tuin zijn zeker een aanrader.
Romaans meesterwerk
In het charmante stadje Tournus aan de Saône kun je de indrukwekkende benedictijner abdij van Saint-Philibert uit de 11e en 12e eeuw niet missen. De abdijkerk is een van de best bewaarde Romaanse meesterwerken van Europa met een voor die tijd bijzondere architectuur. In het majestueuze interieur met zijn 18 meter hoge gewelven zijn onder meer mozaïeken, fresco’s en een oude crypte opvallend goed bewaard gebleven. Rondom de kerk bevinden zich de voormalige ambtelijke gebouwen. Ook een zeer groot deel van het klooster is nog authentiek 11e- en 12e-eeuws.
Kasteeldorp
Imposant middeleeuws fort in het dorp Martailly‑lès‑Brancion, strategisch gelegen op een 354 meter hoge rots. Via de poort aan de voet van het kasteel wandel je het grotendeels autovrije dorp in met geplaveide straatjes, een oude markthal en een Romaanse kerk. Door zijn hoge ligging was het fort eeuwenlang van belang voor de verdediging van het gebied tussen de abdijen van Tournus en Cluny. Het is een van de best bewaarde vestingen van Bourgondië. Vanaf de 12e-eeuwse donjon heb je prachtig panorama over de Sâone-vallei.
Wandelnetwerk in wording
Wandelaars kunnen hun hart ophalen in het zuiden van Bourgondië aan een adembenemend, glooiend landschap, charmante dorpen en stadjes en een hoge ‘kasteeldichtheid’. Onze gids Olaf Spronk, die al zo’n vijftien jaar werkt in het toerisme in de regio Cluny en zelf fervent wandelaar, heeft samen met wandelmaten zo’n 700 kilometer aan routes uitgestippeld en bewegwijzerd. Zo moet uiteindelijk een uitgebreid knooppuntennetwerk ontstaan. De wandelkaart Promenades et randonnées – Massif Sud Bourgogne is onder meer te koop bij het toerismebureau in Cluny (€ 8).
Groots verleden
In het middeleeuwse Cluny gaan we terug in de tijd. Het stadje, dat in de vroege tiende eeuw tot bloei kwam, was de thuisbasis van destijds het machtigste klooster van Europa. De abdij van Cluny was in de 11e en 12e het centrum van de christelijke wereld. Dankzij de spirituele macht groeide het stadje uit tot een bloeiend centrum van kunst, muziek en architectuur.
De abdij werd tijdens de Franse Revolutie grotendeels verwoest, maar opvallend veel Romaanse huizen uit de hoogtijdagen zijn bewaard gebleven. Een wandeling langs de sierlijke gevels aan de geplaveide straatjes leidt naar de toegangspoort van de abdij. Hier treed je in de voetsporen van de groten der aarden – koningen, regeringsleiders, pausen – die hét heiligdom voor christenen door de eeuwen heen bezochten.
Minstens zo imponerend is de abdijkerk (Cluny III), de grootste kerk van Europa tot de bouw van de Sint-Pietersbasiliek in Rome in de 17e eeuw. Ook deze kerk werd grotendeels verwoest, hoewel de restanten een goede indruk geven van de grandeur uit de glorietijd.
Jumbo-puzzel
Na de revolutionaire kaalslag werden de ruïnes geplunderd. Restanten, van stenen en ornamenten tot kapitelen en (delen) van zuilen, werden gebruikt bij de bouw van nieuwe gebouwen in de streek. Inmiddels is er een initiatief op gang gekomen om de geroofde brokstukken – naar schatting zo’n 25.000 – in kaart te brengen, op te sporen en terug te brengen naar de abdij.
Zo werden er apostelen aangetroffen als versiering boven doodgewone voordeuren en waardevolle kapitelen kregen een tweede leven als plantenstandaard in een achtertuin. De abdij van Cluny is voorlopig de grootste legpuzzel van de middeleeuwen, met als doel het glorieuze verleden te reconstrueren.
Levendig heden
In de ‘nieuwe’ kloostergebouwen uit de 17e en 18e eeuw huist een van de beroemdste stoeterijen van Frankrijk, de Haras National de Cluny. Deze stallen werden door Napoleon in 1806 opgericht. De stoeterij is open voor publiek en er zijn regelmatig evenementen en rijdemonstraties. De elegante kloostertuin was al verschillende keren decor voor het NOS-programma De Avondetappe tijdens de Tour de France.
Buiten de muren van de abdij is Cluny een levendig plaatsje met gezellige terrasjes, restaurants, brocante-winkels en op zaterdag is er markt.
Chic Château Cormatin
Elegant 17e-eeuws optrekje in renaissancestijl aan de rivier de Grosne, tussen Cluny en Tournus. Cormatin is een typisch voorbeeld van adellijke prestige-architectuur na de godsdienstoorlogen. Het interieur is bijzonder goed bewaard gebleven, de rijk gedecoreerde vertrekken zijn onder leiding van een gids te bezoeken. Aanrader is ook een wandeling door de geometrisch aangelegde kasteeltuinen met onder meer een labyrint, een moestuin en waterpartijen.
Film-fort
Het fort van Berzé-le-Châtel is het grootste en best bewaarde in Bourgondië. Het is tussen de 11e en de 15e eeuw gebouwd op een rots met uitzicht over de wijngaarden van de Solutré-vallei. Het nog bewoonde kasteel telt dertien torens, een indrukwekkend toegangskasteel en middeleeuwse zalen. Net als veel andere middeleeuwse vestingen in de regio moest het destijds de abdij van Cluny beschermen. Berzé was decor voor Ridley Scotts Hollywoodfilm The Last Duel met Matt Damon, Ben Affleck, Adam Driver en Jodie Cormier in de hoofdrollen.
Krijg je geen genoeg van kastelen? In Bourgondië zijn er nog veel meer dan de fraaie exemplaren die wij bezochten. Kijk voor een overzicht op de site van het Bourgondisch toerismebureau.
Bourgondisch genieten
De bourguignons zelf kennen de term Bourgondiër niet als cultureel begrip. In Nederland en Vlaanderen weet iedereen dat het gaat om iemand die van het goede leven houdt – lekker eten, drinken en genieten. De term stamt uit de tijd van de hertogen van Bourgondië, die in de 14e en 15e eeuw uitpakten met copieuze banketten, verfijnde wijnen en uitbundige muziek en kunst.
Kaas- walhalla
Voor kaas, vleeswaren, taart en koek, jams, wijnen en andere streekproducten is de delicatessenzaak Les Halles de Gilly van kaasmakerij Delin vlak bij Nuits-Saint-Georges een aanrader. Paradepaardje is de Brillat-Savarin, een romige, zachte witschimmelkaas. Een wijn- en kaasproeverij boek je vanaf € 20 p.p.
Cassisketchup
Bourgondië blinkt niet alleen uit in wijnen, het is ook dé cassisstreek van Frankrijk. Tussen Dijon en Nuits-Saint-Georges is afgelopen voorjaar zelfs een heuse Cassisroute uitgestippeld. De zwarte bes is vooral bekend als basis voor de beroemde likeuren Crème de Cassis en Kir.
Bij bessenboerderij Ferme Fruirouge maken ze van de bessen niet alleen sappen, likeuren en jams, maar zelfs cassismosterd en cassisketchup. Het Cassissium is een geheel aan de zwarte bes gewijd museum annex likeurstokerij. Je kunt er een rondleiding doen en natuurlijk ook proeven van maar liefst vijftig soorten vruchtensiropen en een even groot aantal likeuren, met of zonder alcohol.
Mont Blanc in zicht
Ter afsluiting van onze vierdaagse roadtrip trekken we de wandelschoenen aan. Tussen Cluny en Mâcon rijst de Roche de Solutré als een kalkstenen scheepsboeg op uit het landschap. Een goed toegankelijk wandelpad leidt over vier kilometer naar de top (493 meter), met als beloning een spectaculair uitzicht over de wijngaarden van de Mâconnais. Bij helder weer kun je zelfs de top van de Mont Blanc zien.
De Franse president François Mitterrand liep de route gedurende een halve eeuw elk jaar. Vlak bij de rots is een bezoekerscentrum en een lunchrestaurant. Op het terras met prachtig uitzicht op de rots mag je ook gewoon je eigen picknick meebrengen.
Op zoek naar campings in Bourgondië?
Wij selecteerden een aantal mooie campings op de route van noord naar zuid. Maar er zijn natuurlijk nog veel meer campings te vinden in deze afwisselende Franse regio.
Beeld met dank aan BFC Tourisme.